Δουλεύοντας με τον υπολογιστή

Ο ηλεκτρονικός υπολογιστής είναι ένα χρήσιμο εργαλείο στη σκακιστική προπόνηση. Στην πραγματικότητα, υπάρχουν τόσοι πολλοί διαφορετικοί τρόποι που μπορούμε να τον χρησιμοποιήσουμε, ώστε είναι μάλλον ολόκληρη εργαλειοθήκη.

  1. Βάσεις Δεδομένων
  2. Σκακιστικές μηχανές
  3. Λογισμικό προπόνησης
  4. Παρακολούθηση τουρνουά online
  5. Παίζοντας παρτίδες

1. Βάσεις Δεδομένων

Από τη δεκαετία του 1980 εμφανίστηκαν τα πρώτα συστήματα βάσεων δεδομένων για το σκάκι. Οι παίκτες τα χρησιμοποιούσαν για να έχουν γρήγορη και εύκολη πρόσβαση στις παρτίδες των αντιπάλων τους και για να αποθηκεύουν την προετοιμασία τους στο άνοιγμα. Και για τους δύο αυτούς σκοπούς, οι βάσεις δεδομένων εξυπηρετούν καλύτερα σε σχέση με τα βιβλία, τα περιοδικά και τις χειρόγραφες σημειώσεις. Σήμερα υπάρχουν εμπορικά και ελεύθερα συστήματα βάσεων δεδομένων με εκατομμύρια αποθηκευμένες παρτίδες. Σημασία όμως δεν έχει τόσο η ποσότητα των παρτίδων, όσο η ποιότητα των δεδομένων, γιατί πολλές φορές βρίσκουμε λάθη όπως λάθος αποτέλεσμα, διπλά αποθηκευμένες παρτίδες με διαφορετικά γραμμένα τα ονόματα των παικτών, κλπ.

Κάποια ενδεικτικά συστήματα βάσεων δεδομένων είναι τα ChessBase, Chess Assistant (εμπορικά) και Scid (ελεύθερο λογισμικό / λογισμικό ανοιχτού κώδικα). Εγώ προσωπικά χρησιμοποιώ το Scid από το 2002 και δεν έχω βρει να του λείπει κάποια σημαντική λειτουργία. Αξίζει τον κόπο να το εγκαταστήσετε και να εξοικειωθείτε με τις λειτουργίες του.

α) Δέντρο ανοιγμάτων

Όλα τα αξιόλογα συστήματα βάσεων δεδομένων έχουν μια λειτουργία που λέγεται δέντρο ανοιγμάτων. Η μελέτη και η προετοιμασία ενός ανοίγματος με τη χρήση ενός τέτοιου δέντρου ίσως είναι δέκα φορές πιο γρήγορη παρά με τη χρήση βιβλίων και περιοδικών.

Άσκηση
Βρείτε τη λειτουργία του δέντρου ανοιγμάτων στο σύστημα που χρησιμοποιείτε και εξοικειωθείτε με αυτήν. Αν δεν έχετε κανένα σύστημα εγκατεστημένο, δοκιμάστε κάποιον ιστότοπο στο ίντερνετ (όπως chessok, shredderchess, NewInChess – στα αγγλικά το δέντρο ανοιγμάτων λέγεται opening tree).
Άσκηση
Ποιο είναι το σκορ (ποσοστό %) των λευκών στις παρτίδες της βάσης δεδομένων που χρησιμοποιείτε; Ποιο είναι το σκορ μετά από τις κινήσεις 1.Ιζ3 δ5 2.δ4 Ιζ6 3.γ4 ε6 4.η3 Αε7 5.Αη2 Ο-Ο 6.Ο-Ο δγ4 ; Ποιες είναι οι δημοφιλέστερες κινήσεις των λευκών στις δύο αυτές θέσεις;

β) Φινάλε

Όλες οι θέσεις με έξι (και σήμερα με επτά κομμάτια, αλλά εκεί η πρόσβαση είναι περιορισμένη) ή λιγότερα κομμάτια στη σκακιέρα έχουν λυθεί και η ακριβής εκτίμησή τους (νίκη για τα λευκά, ισοπαλία ή νίκη για τα μαύρα και ακριβής αριθμός κινήσεων μέχρι το ματ) είναι αποθηκευμένη σε ειδικές βάσεις δεδομένων που στα αγγλικά ονομάζονται endgame tablebases. Όλες οι βάσεις δεδομένων που προαναφέρθηκαν υποστηρίζουν αυτή τη λειτουργία, αν εγκαταστήσετε τις tablebases στον υπολογιστή σας. Επίσης, οι ιστοσελίδα shredderchess.com έχει ένα τέτοιο εργαλείο.

Ασκήσεις

1.? +– Βρείτε σε πόσες κινήσεις κάνουν ματ τα λευκά. Κατανοήστε και αποστηθίστε τη μέθοδο
49.Πη8 Ρθ3 50.Πη6 θ4 51.Πη8 Ρθ2 52.Πη6 η3 53.Πη8 Ρθ1 54.Πθ8 θ2 55.Πη8 Πζ7 56.Ρε3 Πζ1 57.Πη7 Πη1 58.Πζ7 Ρη2 59.Πη7 Ρζ1 60.Πζ7 Ρε1 61.Πβ7 Πη3 62.Ρζ4 Πζ3 63.Ρη4 Πζ1 64.Πβ1 Ρζ2 65.Πβ2 Ρη1 0-1 [Γίτσης – Δεληθανάσης, Ηράκλειο 2006]. Αναλύστε την παραπάνω παρτίδα και βρείτε τα λάθη των λευκών και των μαύρων.

Την επόμενη φορά που θα βρεθείτε σε επίσημη παρτίδα σε φινάλε με έξι ή λιγότερα κομμάτια στη σκακιέρα, δείτε με τον ίδιο τρόπο την πλήρη ανάλυση της θέσης.

γ) Άλλες χρήσεις

Μπορείτε να χρησιμποιείτε τη βάση δεδομένων για να μελετήσετε το μέσον της παρτίδας, τις παρτίδες των αγαπημένων σας παικτών, και για να αποθηκεύετε τις δικές σας παρτίδες. Αν δεν έχετε τίποτα άλλο να κάνετε, μπορείτε να βλέπετε εκατοντάδες παρτίδες ισχυρών παιχτών σε γρήγορο ρυθμό κάθε μέρα. Θα βρείτε πολλές καινούριες ιδέες.

Άσκηση
Βρείτε στη βάση δεδομένων και μελετήστε δέκα παρτίδες του φιλιππινοαμερικανού γκρανμαίτρ Wesley So.

2. Σκακιστικές μηχανές

Οι μηχανές (αγγλικά: chess engines) χρησιμοποιήθηκαν ευρέως αργότερα σε σχέση με τις βάσεις δεδομένων, επειδή ήταν αδύναμες και μέχρι τη δεκαετία του 1990 έχαναν από τους ανθρώπους μαιτρ. Σήμερα όμως είναι πολύ ισχυρές και μπορούν να νικήσουν όλους ανεξαιρέτως τους ανθρώπους. Οι περισσότεροι παίκτες σήμερα χρησιμοποιούν τις μηχανές όχι ως αντιπάλους σε παρτίδες, αλλά ως συνεργάτες στην ανάλυση. Ενδεικτικά, κάποια πολύ ισχυρά τέτοια προγράμματα είναι τα Stockfish, Komodo, Critter. Οι μηχανές χρειάζονται συνήθως και ένα γραφικό περιβάλλον αλληλεπίδρασης με το χρήστη. Ενδεικτικά τέτοια προγράμματα, εκτός από τα συστήματα βάσεων δεδομένων που προανέφερα και τα οποία μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν έτσι, είναι τα XBoard/WinBoard και Arena. Εγκαταστήστε στον υπολογιστή σας τουλάχιστον ένα τέτοιο πρόγραμμα και τουλάχιστον μια μηχανή.

Άσκηση
Αναλύστε μια επίσημη παρτίδα σας με τη βοήθεια μιας σκακιστικής μηχανής. Βρείτε όχι μόνο τα λάθη σας, αλλά και ενδιαφέρουσες εναλλακτικές κινήσεις που δεν είχατε δει κατα τη διάρκεια της παρτίδας. Για να το πετύχετε αυτό χρησιμοποιήστε τη λειτουργία πολλαπλών βαριαντών (αγγλικά: multi-PV).

3. Λογισμικό προπόνησης

Μια άλλη χρήση του υπολογιστή είναι το λογισμικό προπόνησης. Αντί να χρησιμοποιεί κανείς ένα βιβλίο και μια σκακιέρα για να μελετήσει παρτίδες ή να λύσει ασκήσεις, μπορεί να αγοράσει κάποιο πρόγραμμα που θα κάνει αυτή τη δουλειά, δηλαδή θα στήνει κάποια θέση στη σκακιέρα στην οθόνη και θα θέτει ερωτήματα, θα δίνει απαντήσεις και θα αξιολογεί τον παίκτη.

Όλα τα προγράμματα αυτής της κατηγορίας είναι εμπορικά. Πολύ αξιόλογα είναι τα προγράμματα της ρωσικής εταιρείας Convekta (http://www.chessok.com –> software –> training courses). Το τμήμα των ασκήσεων σε αυτό εδώ το site είναι μια ακόμα προσπάθεια σ' αυτήν την κατεύθυνση.

4. Παρακολούθηση τουρνουά online

Όλα τα μεγάλα τουρνουά σήμερα προσφέρουν ζωντανή αναμετάδοση των παρτίδων τους. Πολλές φορές αυτό συνοδεύεται από ζωντανό βίντεο με σχολιασμό και ανάλυση από ισχυρούς παίκτες και με ανάλυση μετά την παρτίδα από τους ίδιους τους πρωταγωνιστές. Μπορούμε να μάθουμε πολλά από αυτά τα βίντεο.

Άσκηση
Βρείτε στη βάση δεδομένων σας την παρτίδα Kramnik - Anand, Corus 2007 (αν δεν έχετε ΒΔ, βρείτε την παρτίδα online, π.χ. στο www.chessgames.com). Μελετήστε την για λίγο και μετά παρακολουθήστε την παρουσίαση του Κράμνικ στο youtube, στο βίντεο με τίτλο Corus 2007 | press conference Kramnik, που το ανέβασε ο χρήστης ChessVibes (αυτό το βίντεο είναι στα αγγλικά).
Άσκηση
Τα πανελλήνια νεανικά πρωταθλήματα του 2014 έγιναν στο Ρίο τον Ιούλιο. Ο κορυφαίος έλληνας γκρανμαίτρ Γιάννης Παπαϊωάννου τα σχολίασε σε ζωντανή μετάδοση. Τα σχόλιά του έχουν τεράστια αξία για μας, γιατί μας λέει πώς σκέφτεται και αναλύει παρτίδες, όχι κορυφαίων συναδέλφων του, αλλά νεαρών ερασιτεχνών, μερικοί από τους οποίους κάνουν παρόμοια λάθη με μας (μερικοί όμως παίζουν ήδη σε επίπεδο μαιτρ, με έλο > 2200). Τα βίντεο υπάρχουν στο youtube, αλλά είναι κρυμμένα από την αναζήτηση και δεν μπορούν να βρεθούν εκτός αν γνωρίζετε τις διευθύνσεις τους, οι οποίες είναι οι εξής: βίντεο 1, 2, 3, 4. Ο συνολικός χρόνος των βίντεο είναι περισσότερος από έξι ώρες. Παρακολουθήστε όλα τα βίντεο, τουλάχιστον μια φορά.

5. Παίζοντας παρτίδες

Ο υπολογιστής, τέλος, μπορεί να μας βοηθήσει να παίξουμε μια παρτίδα όταν δε βρίσκουμε αντίπαλο.

α) Εναντίον του υπολογιστή

Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, οι σκακιστικές μηχανές είναι υπερβολικά ισχυρές και γι' αυτό οι περισσότεροι παίκτες δεν τις προτιμούν ως αντιπάλους. Όμως υπάρχουν μηχανές με ρυθμιζόμενη δυναμικότητα, ώστε να μπορούμε να παίζουμε με έναν αντίπαλο κοντά στο επίπεδό μας (ή καλύτερα λίγο ισχυρότερό μας). Τουλάχιστον τα προγράμματα Shredder και Crafty έχουν κάνει σοβαρή προσπάθεια για να είναι δυνατή η μείωση της δυναμικότητάς τους με ρεαλιστικό τρόπο, δηλαδή με τέτοια λάθη που θα έκανε περίπου και ένας ανθρώπινος αντίπαλος.

Μια παρτίδα προπόνησης δε χρειάζεται να ξεκινά από την αρχή. Πολλοί προπονητές προτείνουν στους αθλητές τους να εξασκούνται στο παίξιμο συγκεκριμένων θέσεων εναντίον κάποιου ισχυρού αντιπάλου, ώστε να τις μάθουν σε βάθος. Ο υπολογιστής μπορεί να φανεί χρήσιμος σ' αυτό. Για παράδειγμα, ο άγγλος γκρανμαιτρ John Nunn, στο βιβλίο του Secrets of Practical Chess, περιέγραφε πώς μπορεί κάποιος να πάρει μια θέση ενός φινάλε πύργων, σαν την παρακάτω:

nunn_endgame.png

Τα λευκά εδώ, σύμφωνα με μια μικρή έρευνά του ανάμεσα σε ισχυρούς παίκτες, έχουν πιθανότητες νίκης 80–90%. Μπορεί κανείς να προσπαθήσει να νικήσει ένα πρόγραμμα υπολογιστή από αυτή τη θέση. Αν δεν τα καταφέρει, την επόμενη φορά μπορεί να πάρει τα μαύρα και να προσπαθήσει να αμυνθεί αλλά και να πάρει ιδέες από τον υπολογιστή για το πώς θα έπρεπε να παίξει με τα λευκά.

β) Εναντίον ανθρώπινων αντιπάλων

Μπορούμε επίσης να χρησιμοποιήσουμε το ίντερνετ για να βρούμε ανθρώπινους αντιπάλους. Στους πολλούς και διάφορους σκακιστικούς ιστοτόπους οι περισσότερες παρτίδες παίζονται με γρήγορο χρόνο, blitz ή και bullet, αλλά καλύτερα είναι να παίζουμε με μεγαλύτερο χρόνο σκέψης και λιγότερες παρτίδες. Ενδεικτικά αναφέρω δύο τέτοιους σκακιστικούς servers που η χρήση τους είναι δωρεάν και χωρίς διαφημίσεις: freechess.org, lichess.org. Στον τελευταίο μπορεί να τύχει να συναντήσετε κι εμένα, με το ψευδώνυμο elrond.

γ) Σκάκι δι' αλληλογραφίας

Αυτή η μορφή σκακιού έχει μακραίωνη παράδοση. Από πολύ παλιά, χρησιμοποιώντας την αλληλογραφία, έγινε δυνατό να παιχθούν παρτίδες ανάμεσα σε παίκτες ή συλλόγους γεωγραφικά απομακρυσμένους, που αλλιώς δε θα είχαν συναντηθεί ποτέ. Τα μέσα επικοινωνίας που έχουν χρησιμοποιηθεί κατά καιρούς είναι το ταχυδρομείο, ο τηλέγραφος, το φαξ, και λιγότερο συχνά τα ταχυδρομικά περιστέρια. Οι παρτίδες αυτές μπορούσαν να διαρκέσουν χρόνια ολόκληρα.

Στον καιρό του ίντερνετ, αρχικά χρησιμοποήθηκε το e-mail, που επιτάχυνε πολύ την παράδοση των μηνυμάτων–κινήσεων, αλλά λίγο αργότερα εμφανίστηκαν εξειδικευμένοι servers που εξυπηρετούσαν το σκάκι δι' αλληλογραφίας. Ενδεικτικά αναφέρω τους http://net-chess.com και http://chess.com.

Το σκάκι δι' αλληλογραφίας διαφέρει από το αγωνιστικό σκάκι από πολλές απόψεις. Αν νομίζετε ότι είναι βαρετό να παίζετε μία κίνηση τη βδομάδα, έχετε υπόψιν σας ότι συνήθως οι παίκτες έχουν πολλές παρτίδες (έως και εκατό) που τρέχουν ταυτόχρονα εναντίον πολλών αντιπάλων. Ο μεγάλος χρόνος σκέψης επιτρέπει πιο βαθιά ανάλυση και κατανόηση της θέσης, και οι παρτίδες που κρίνονται από χοντρά λάθη είναι πιο σπάνιες. Πρόκειται για μια πολύ σοβαρή μορφή σκακιού που είναι και πολύ καλή προπόνηση.